Ορμόνες με δακτύλιο στερόλης, παράγονται φυσιολογικά στον ανθρώπινο οργανισμό από τον φλοιό των επινευριδίων.
Διακρίνονται σε 3 κατηγορίες ανάλογα με τη δράση τους:
1. ΓΛΥΚΟΚΟΡΤΙΚΟΕΙΔΗ : τα πιο γνωστά (Glucocorticoids) εμφανίζουν έντονη :
– Αντιφλεγμονώδη δράση
– Ανοσοκατασταλτική δράση
– Αντιαλλεργική δράση
Τα γλυκοκορτικοειδή ρυθμίζουν τον μεταβολισμό των υδατανθράκων, των πρωτεϊνών, των λιπών παράδειγμα γλυκοκορτικοειδή είναι
– ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ (φυσική μορφή)
– ΠΡΕΔΝΙΖΟΛΗ – ΠΡΕΔΝΙΖΟΛΟΝΗ – ΔΕΞΑΜΕΘΑΖΟΝΗ
2. ΑΛΑΤΟΚΟΡΤΙΚΟΕΙΔΗ (Mineralocorticoids): Δρουν στο μεταβολισμό των ηλεκτρολυτών (Na-CL) και H2O. Ρυθμίζουν την αρτηριακή πίεση (αλδοστερόνη φυσική – φλουροκορτιζόνη).
3. ΑΝΔΡΟΓΟΝΑ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΩΝ (adrenal androgens): Στεροειδή που σχετίζονται με ανάπτυξη των δευτερογόνων χαρακτηριστικών του φλοιού DHEA (δενδρο-επι ανδροστερίνες).
ΚΟΡΤΙΚΟΕΙΔΗ
Χορηγούνται με διάφορους τρόπους ανάλογα με την πάθηση.
Συστηματικά : χάπια, ενέσιμα [IM-IV] για την συστηματική αντιφλεγμονώδους δράση τους.
Τοπικά: κρέμες, αλοιφές, λοσιόν
Εισπνεύσιμα: στην ΧΑΠ – άσθμα
Οφθαλμολογία : φλεγμονή ματιών και αυτιών.
Γενικά τα κορτικοειδή χρησιμοποιούνται ευρέως στην : ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ- ΑΛΛΕΡΓΙΟΛΟΓΙΑ – ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑ – ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΑ – ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ.
ΤΡΟΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ
Τα γλυκοκοτικοειδή δρουν με σύνδεση με ειδικό υποδοχέα (glucocorticoid receptor GR) ο οποίος βρίσκεται σε κάθε κύτταρο, όργανο του ανθρώπινου συστήματος.
Μετά τη σύνδεση τα γλυκοκορτικοειδή μεταφέρονται σαν σύμπλεγμα (ένωση ουσιών υποδοχέα) στον πυρήνα των κυττάρων, όπου αναστέλλουν την μεταγραφή φλεγμονωδών γονιδίων (αντι φλεγμονώδης μηχανισμός) και ενεργοποιείται η μεταγραφή αντιφλεγμονωδών πρωτεϊνών .
Επίσης, τα κορτικοειδή προκαλούν καταστολή της φυσιολογικής δράσης των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος (λεμφοκύτταρα, ηωσινόφιλα κύτταρα). Η κάθε συστηματική δράση- χορήγηση κορτιζόνης επηρεάζει πολλαπλά οργανικά συστήματα.
Η θεραπευτική χορήγηση κορτικοειδών επηρεάζει αρνητικά τον άξονα Υποθάλαμος – Υπόφυση – Επινεφρίδια που βρίσκονται υπό τον έλεγχο του συστήματος αυτού [ΥΥΕ] με μηχανισμό παλινδρόμησης αλληλορύθμισης – ανατροφοδότησης (feedback mehanism). Η σύνθεση και η έκκριση της ΑΛΔΟΣΤΕΡΟΝΗΣ βρίσκονται κατά κύριο λόγο υπό τον έλεγχο του συστήματος ρενίνης – αγγειοτασίνης.
Στη θεραπευτική χρήση χρησιμοποιούνται τα φυσικά γλυκοκορτικοστεροειδή [κορτιζόλη – υδροκορτιζόνη (παράγωγο
συνθετικό κορτιζόνης)] καθώς κατά τα συνθετικά προϊόντα (πρεδνιζολόνη – μεθυλοπεγδιζολόνη – τριαμσινολόνη – παραμεθαζόνη – δεξαμεθαζόνη) κυρίως για την αντιφλεγμονώδη δράση τους. Όλα τα συνθετικά παράγωγα έχουν την ίδια βιολογική ιδιότητα, διαφέρουν στη δοσολογία αλλά και διάρκεια δράσης καθορίζουν την ανασταλτική επίδραση στον άξονα υπόφυσης επινεφριδίων που παράγεται από την έξωθεν χορήγηση κορτικοειδών. Ανάλογα με τον βαθμό ικανότητας προς καταστολή του άξονα ΥΥΕ τα γλυκοκορτικοειδή ταξινομούνται ως εξής:
– ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ (κορτιζόλη): χρονος υποδιπλασιασμού < 12 ώρες.
– ΜΕΣΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΔΡΑΣΗΣ (πρεγδιζονη- πρεγδιζολονη -μεθυλοπεγδιζολόνη – τριαμσολόνη): κατασταλτική δράση στο ΥΥΕ 12-13 ώρες.
– ΜΑΚΡΑΣ ΔΡΑΣΗΣ: Παραμεθαζόνη – β-μεθαζόνη – δεξαμεθαζόνη οι οποίες έχουν χρόνο ανασταλτικής δράσης στον άξονα ΥΥΕ > 48 ωρών.
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΚΟΡΤΙΚΟΣΤΕΡΟΕΙΔΩΝ
Παραγωγή Αντιφλεγμονώδης δράση + Αλατοκορτικοειδή δράση ++ Δοσολογικό σχήμα
Κορτιζόνη 1 ++ 20
(Υδρο-κορτιζόνη)
Κορτιζόνη οξεική 0.8 ++ 25
Πρεγδιζολόνη 4 + 5
πρεγδιζόλη 3.5 + 5
Μεθυλπεγδιζολόνη 5 0 4
τριαμσινολόνη 5 0 4
παραμεθαζόνη 10 0 2
βηταμεθαζόνη 25 0 0,75
δεξαμεθαζόνη 30 0 0,75
φθοριουδροκορτιζόνη 15 +++++
+ : σε σύγκριση με κορτιζόλη
++ : σε σύγκριση με φθοριουδροκορτιζόνη
+++ : σε
Η οξεική κορτιζόνη δρα μεταβολιζόμενη σε υδρο-κορτιζόνη.
ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ
Η μακροχρόνια χρήση και οι μεγάλες δόσεις προκαλούν σημαντικές παρενέργειες . Οι παρενέργειες ελατώνονται : α) από τη δοσολογία, β) διάρκεια θεραπίας, γ) οδός χορήγησης (στόμα, ενέσιμο, εισπνεόμενο) και αφορούν πολλαπλά συστήματα όπως:
– ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ : αύξηση ορέξεως, αύξηση βάρους, ανακατανομή λίπους (πρόσωπο, λαιμός ταύρου).
– ΔΕΡΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: Λέπτυνση δέρματος, εύκολές μελανιές, δυσχρωμίες, ακμή, υπερτρίχωση.
– ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ: αυξημένος κίνδυνος έλκος στομάχου-γαστρίτιδας.
– ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: Υψηλή αρτηριακή πίεση, οίδημα (κατακράτηση υγρών).
– ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: μυϊκοί πόνοι – αδυναμία, οστεοπόρωση (κίνδυνος κατάγματος σε μακροχρόνιες χορηγήσεις).
– ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ: κίνδυνος εμφάνισης ΣΔ.
– ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ: αυπνία, εναλλαγή διαθέσεων, κατάθληψη, ψύχωσης.
Αλληλεπιδράσεις
Με φαινυτοΐνη – φαινοβαρβιτάλη -εφεδρίνη – ριφαμπικίνη (μείωση δραστηριότητας) τα οιστρογόνα όλα ενισχύουν την δράση των κορτικοειδών.
Το οινόπνευμα και τα μη στεροειδή αντιφλρεγμωνόδη φάρμακα και ενισχύουν την ελκογόνο δράση. Συγχορήγηση με δακτυλίτιδα αυξάνεται ο κίνδυνος τοξικού δακτυλιδισμού (υποκαλιαιμια).
Σε ήδη διαβητικούς ανθρώπους η χορήγηση κορτικοειδών προκαλεί αύξηση γλυκόζης (αύξηση χορήγησης αντιδιαβητικών δισκίων – ινσουλίνη) . Η χορήγηση κορτικοστεροειδών μπορεί να προκαλέσει μείωση ανταπόκρισης στους εμβολιασμούς (επίδραση στο ανοσοποιητικό σύστημα).
Η ΑΠΟΤΟΜΗ ΔΙΑΚΟΠΗ ΤΗΣ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΧΡΗΣΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕΙ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑΚΗ ΚΡΙΣΗ!!!